بررسی همبستگی فضایی و زمانی تأثیر الگوهای دورپیوندی بر تغییرات دما و بارش غرب و شمال‌غرب ایران: دوره‌ی 1987-2022

سوره, احسان; باتمانی, بهاره; جلالی, مسعود; صفری, احمد

doi:10.30740/cccd.2026.2082174.1098

بررسی همبستگی فضایی و زمانی تأثیر الگوهای دورپیوندی بر تغییرات دما و بارش غرب و شمال‌غرب ایران: دوره‌ی 1987-2022

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

احسان سوره ¹

بهاره باتمانی ²

مسعود جلالی ³

احمد صفری ²

¹ دانشجوی دکتری آب‌وهواشناسی، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

² دانشجوی دکتری آب و هواشناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران

³ گروه آموزشی جغرافیا، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران

10.30740/cccd.2026.2082174.1098

چکیده

تبیین برهم‌کنش‌های دینامیکی میان الگوهای گردش جوی کلان‌مقیاس و تغییرپذیری هیدروکلیماتیک در مناطق کوهستانی و نیمه‌خشک، پیش‌شرط مدیریت ریسک محیطی است. این پژوهش با هدف واکاوی همبستگی شاخص‌های نوسان اطلس شمالی (NAO)، نوسان قطبی (AO) و شاخص چندمتغیره انسو (MEI) با دما و بارش در غرب و شمال‌غرب ایران (۱۹۸۷ تا ۲۰۲۲) انجام شد. داده‌های ۲۰ ایستگاه سینوپتیک با آزمون پیرسون، تحلیل همبستگی کانونی و مدل‌سازی IDW پردازش گردید. نتایج پیرسون نشان داد بیشترین همبستگی مثبت دما با MEI (21/0) و بیشترین همبستگی منفی بارش با NAO (19/0-) بوده است. اگرچه همبستگی‌های خطی ضعیف (غالباً کمتر از 20/0) بودند، تحلیل کانونی پاسخ اقلیمی معنادار و غیرخطی را آشکار ساخت. بیشترین ضریب همبستگی کانونی در اردبیل (۲۶۶/0)، مهاباد (۲۳۲/0) و خوی (۲۳۱/0) ثبت شد. بارش با بار کانونی ۷۸/۰- بیشترین تأثیرپذیری را از NAO (به‌ویژه در سراب و ماکو) و دما با بار کانونی ۶۴/۰ عمدتاً تحت کنترل MEI (به‌ویژه در سنندج) داشت. بارهای منفی در سردشت و جلفا، سازوکاری متمایز نشان داد. تأثیر دورپیوندی‌ها در غرب ایران تابعی از هم‌افزایی با توپوگرافی زاگرس بوده و گرادیان فضایی شمال (تحت سلطهNAO/AO ) به جنوب (تحت سلطهMEI ) ایجاد کرده است.

کلیدواژه‌ها

الگوهای پیوند از دور

تحلیل همبستگی کانونی

نوسان اطلس شمالی

نوسان قطبی

شاخص چندمتغیره‌ی اِنسو

غرب و شمال‌غرب ایران